O David Lynch μιλάει για τα Μυστήρια

Συνέντευξη του Σκηνοθέτη David Lynch
στο Περιοδικό STRANGE

Εις Μνήμην David Lynch (1946 – 2025)

Στο τεύχος 162 του Strange (Νοε. 2016) ο David Lynch μάς είχε παραχωρήσει τις σκέψεις του για τα Μυστήρια. Τις αναδημοσιεύουμε εδώ στην μνήμη του.
(Στο Strange είχαμε δημοσιεύσει ακόμη μία συνέντευξη του, στο τεύχος 96, Φεβ. 2007: David Lynch – Συνέντευξη Από την Καρδιά).
Τον αγαπούσαμε πολύ, μάς μεγάλωσε, ήταν σαφώς ο πιο αγαπημένος μας σκηνοθέτης, μία καταπληκτική ιδιαίτερη προσωπικότητα και ένας μοναδικός καλλιτέχνης.
Στον Ιανουάριο του 2025, σε ηλικία 78 ετών, ο David Lynch χάθηκε πίσω από ένα πέπλο μυστηρίου, από το οποίο μπαινόβγαινε επί δεκαετίες.
Θα ζει για πάντα στο Βασίλειο της Καρδιάς.
.

David Lynch :

Τα Μυστικά και τα Μυστήρια προσφέρουν έναν πανέμορφο διάδρομο από τον οποίο μπορείς να γλιστρήσεις και να «βγεις έξω» από τον εαυτό σου.

Ο διάδρομος προεκτείνεται, και πολλά, πάρα πολλά υπέροχα πράγματα μπορούν να συμβούν.

Λατρεύω την διαδικασία της εισχώρησης σε ένα μυστήριο. Μόλις μπεις σε αυτό, μπορείς να βγεις πάρα πολύ μακριά.

Είναι μια μεγάλη ιστορία προς διήγηση. Αυτό είναι το «μυστικό» των μυστηρίων.

Το μυστήριο μου : H ιστορία μου. (That’s the “secret” about mysteries: Μy-stery. My story. It expands). Προεκτείνει κάθε ιστορία. 

.

Μου αρέσει να εξερευνώ. Αυτό σημαίνει ότι δεν παίρνω πολύ στα σοβαρά τον εαυτό μου. Αυτό είναι κάτι σαν νόμος. Εκείνοι που δεν εξερευνούν, παίρνουν πολύ στα σοβαρά τον εαυτό τους.

Υπάρχουν τόσοι πολλοί άνθρωποι στον κόσμο που παίρνουν πολύ στα σοβαρά τον εαυτό τους, και γι’ αυτό ο κόσμος είναι σε μεγάλο βαθμό ανεξερεύνητος…

.

Ένα κομμάτι του πράγματος σχετικά με τα μυστικά, είναι ότι έχουν ένα είδος μυστηρίου για μένα. Ένα σκοτεινό μυστικό: δεν θέλω να δω κάτι τόσο καθαρά ώστε να καταστρέψει μια φανταστική εικόνα…

Τα μυστικά είναι συνδεδεμένα με τα υπονοούμενα, την αόριστη περιγραφή, την ελλιπή διήγηση. Υπάρχει κάτι που μάς διαφεύγει, είναι μυστικό. Μου αρέσει να προσπαθώ να διηγηθώ, μυστικά, αυτό το κάτι που μάς διαφεύγει.

Δεν θέλω να το δω καθαρά, δεν θέλω να το δείξω καθαρά. Είναι μια προσπάθεια να διασώσω την φύση του, τον χαρακτήρα του, που είναι ανεκδιήγητος. 

Μυστικά και μυστήρια…ναι…προσφέρουν έναν όμορφο μικρό διάδρομο όπου μπορείς να πετάξεις εκεί μέσα και να βγεις παραέξω, και πολλά, πολλά καταπληκτικά πράγματα μπορούν να συμβούν… Να συμβούν στ’ αλήθεια…

Το μυστήριο είναι σαν μαγνήτης, μας προσελκύει παραμέσα και θέλουμε να γνωρίσουμε κάτι… Πηγαίνεις έτσι σε έναν παράξενο κόσμο, και επειδή αυτός είναι το Άγνωστο, υπάρχουν μερικοί δισταγμοί, όπως ίσως διάφοροι μικροί φόβοι, αλλά το μυστήριο μάς μαγνητίζει…

Ναι, για μένα το μυστήριο είναι σαν ένας μαγνήτης. Όποτε υπάρχει κάτι που είναι άγνωστο, έχει κάτι που σε τραβάει.

Για παράδειγμα, αν βρισκόσουν σε ένα δωμάτιο, και υπήρχε μία πόρτα ανοιχτή και σκάλες που κατέβαιναν προς τα κάτω, και το φως χάνονταν εκεί, δεν μπορούσες να δεις πού οδηγεί, δεν μπορούσες να δεις το μέρος όπου καταλήγουν οι σκάλες : θα έμπαινες πολύ στον πειρασμό να κατεβείς εκεί κάτω. Δεν θα ησύχαζες. Θα καθόσουν στο δωμάτιο εκείνο και συνέχεια θα έβλεπες την ανοιχτή πόρτα…

Το βλέπεις στο παράδειγμα αυτό, το μυστήριο μάς μαγνητίζει.

.

Εγώ ψάχνω πάντα εκείνα τα είδη μυστηρίων και μυστικών με τα οποία μπορώ να δημιουργήσω τέχνη, στην προσπάθεια να τα βάλω σε λέξεις ή σε εικόνες.

Είναι εκείνα τα μυστήρια, στα οποία μπορώ να έχω ίσως κάποια πρόσβαση, τα οποία «δεν λέγονται», «δεν δείχνονται». Κι όμως, τί θα γίνει αν προσπαθήσω να τα πώ ή να τα δείξω;

Αν το κάνω με τον σωστό τρόπο, αν βρω τον σωστό τρόπο, όπως μπορώ, τότε καταλήγω στην τέχνη που κάνω.

Η τέχνη μου αναφέρεται σε αυτά που με έλκουν πολύ και μού είναι πιο προσιτά. Είναι, δηλαδή, μικρά μυστήρια. Αλλά τα μικρά μυστήρια είναι μέρος πολύ μεγαλύτερων μυστηρίων, και, το γεγονός ότι αυτό μπορεί να υπονοηθεί, να καταδειχθεί, όσο ελλιπώς και αν γίνει, αυτό το γεγονός με συναρπάζει, και αυτό είναι που κάνει την τέχνη να φαίνεται ότι έχει πολλές προοπτικές.

Είναι, δηλαδή, αυτό το όραμα, το όραμα του Αγνώστου και του Παράξενου, που δεν φαίνεται, αλλά αχνοφαίνεται, στο βάθος.

.

Η λέξη Μυστήριο (Mystery), προέρχεται από τα Ελληνικά (Mysterion), και αυθεντικά σημαίνει αυτό που κάνουν οι Μύστες (Μystics –και η Ελληνική λέξη για το Secret είναι Mysticon, από τους Μύστες, επίσης).

Τα μυστήρια, δηλαδή, είναι μυστικά! Και τα διαχειρίζονται οι μύστες.

(Mysteries are secrets! Handled by the mystics).

.

Αυτό σημαίνει, πρώτα απ’ όλα, ότι για να προσεγγίσεις τα μυστήρια και να μπορέσεις κάπως να τα διαχειριστείς, πρέπει να κάνεις μία υπέρβαση, να φύγεις από τον χώρο των συνηθισμένων ανθρώπων και των υποθέσεων τους.

Να υπερβείς την δεδομένη σου πραγματικότητα. (Μια Μυστικοπάθεια!).

Αυτό εγώ το πετυχαίνω με τον Υπερβατικό Διαλογισμό. Αν αρχίζεις να συχνάζεις εκεί που σε οδηγούν οι υπερβάσεις, είναι σαν να προσεγγίζεις τους μύστες. Στο τέλος, έχεις την μυστική τέχνη (the mystic art).

Φέρνεις το φως στο σκοτάδι.

Και μπορείς να μην φοβάσαι, γιατί, το σκοτάδι, όλη αυτή η αρνητικότητα, αν το σκεφτείς,  δεν είναι τίποτε, δεν είναι τίποτε απολύτως, κυριολεκτικά τίποτε, είναι απλά η έλλειψη του φωτός. Δεν είναι κάτι, είναι μία έλλειψη, μία ανυπαρξία. Όταν φέρνεις φως στο σκοτάδι, η έλλειψη αυτή δεν υπάρχει πλέον. Ας μην φοβάσαι, λοιπόν, το σκοτάδι, κάτι που δεν υπάρχει. Να το φοβάσαι μόνο αν δεν πας εκεί με το φως, αν βαδίζεις στα σκοτεινά.

Η συνείδησή μας, όμως, είναι το φως. (Αλλά, ποτέ δεν έχουμε αρκετό φως για όλη την μεγάλη διαδρομή). Το σκοτάδι είναι το ασυνείδητο…    

.

Ναι, επίσης, μετά, για να προσεγγίσεις τα μυστήρια και να μπορέσεις κάπως να τα διαχειριστείς, πρέπει να ασχοληθείς αφοσιωμένα, να στήσεις αυτί να ακούσεις τι ψιθυρίζουν, να προσπαθήσεις να καταλάβεις, και να προσπαθήσεις να κάνεις κάτι με αυτό που κατάλαβες. Να πειραματιστείς.

Έτσι, σταδιακά, αρχίζεις να βρίσκεσαι σε μία διαρκή διαπραγμάτευση με το Άγνωστο.

Το μυστήριο δεν θα σου αποκαλυφθεί, διότι αγαπά να ημιφανερώνεται.

Όμως, σε αυτές τις μικρές λεπτεπίλεπτες εμφανίσεις του σ’ εσένα, μπορείς να «τραβήξεις» μερικές «φωτογραφίες». Μετά πρέπει να μπορείς να βρεις έναν τρόπο να τις συνδέσεις μεταξύ τους, να εμπνευστείς τις σχέσεις τους. Να διηγηθείς κάτι, ελλιπώς και αφαιρετικά αλλά με μεγάλο νόημα και με την ιδιαίτερη ομορφιά που διακρίνεις.

Καταλαβαίνετε ίσως με ποιον τρόπο όλο αυτό καταλήγει σε τέχνη.

.

Οι ιδέες είναι που οδηγούν στα πάντα. Τα πάντα είναι φτιαγμένα από τις ιδέες. Οι ιδέες οδηγούν και στην τέχνη. Που είναι μια μορφή εξερεύνησης.

Είναι πολύ παράξενο, οι ιδέες έρχονται ξαφνικά. (Από πού έρχονται;)

Κι όταν ξαφνικά μού έρχεται μια ιδέα, την ερωτεύομαι το ίδιο ξαφνικά, και δεν ξέρω πραγματικά γιατί, και δεν το κρίνω, δεν κάνω καμία κρίση, απλώς βρίσκω έναν τρόπο να το μεταφέρω στον κινηματογράφο ή στην ζωγραφική.

Εντωμεταξύ η μεταφορά του μυστηρίου αυτού, το «πιάσιμο» αυτού του «ψαριού» από τα βαθιά, γίνεται όλο και πιο συναρπαστικό.

.

Στην αρχή, εξαιτίας του Αγνώστου, που έρχεται από αλλού και δεν το γνωρίζεις, υπάρχει άγχος και φόβοι. Το προσεγγίζεις με προσοχή, και βλέπεις ότι αυτά σιγά-σιγά διαλύονται. Τις στιγμές που οι φόβοι και τα άγχη έχουν εξαφανιστεί, τα πάντα μετατρέπονται σε ακόμα περισσότερη διασκέδαση και περιπέτεια. Αυτές οι στιγμές είναι…ο θησαυρός μας.

.

Οι αφαιρέσεις, επίσης, στον κινηματογράφο, σού επιτρέπουν να πεις πράγματα που οι λέξεις δεν μπορούν να εκφράσουν, το σινεμά έχει την ολόδική του γλώσσα, και με τον καιρό καταφέρνεις να μπορείς να μεταφέρεις αυτές τις αφαιρέσεις στην οθόνη και να τις μετατρέψεις σε εικόνα και ήχο που παίζει μέσα στον χρόνο, και όλο αυτό είναι μία μεγάλη παιδική χαρά… Μια παιδική χαρά για τα μυστήρια!

.

Λατρεύω την λογική του ονείρου (dream logic). Γνωρίζουμε ότι το ονείρεμα είναι μια κανονική ξεχωριστή κατάσταση της συνείδησης από την κατάσταση του ύπνου και της εγγρήγορσης. Η υπέρβαση έχει αποδειχθεί ότι είναι μία τέταρτη κατάσταση της συνείδησης, όλο το εγκεφαλικό δίκτυο εμπλέκεται σε αυτήν την διαδικασία της υπέρβασης. Αλλάζει όλα τα αρνητικά δεσμά σου με την ισοπεδωτική πραγματικότητα, σε αλλάζει. Έτσι, είσαι πάντα κάποιος άλλος, αλλά όλοι είναι εσύ.

Λένε ότι αν δέκα σκηνοθέτες φτιάξουν μία ταινία πάνω στο ίδιο σενάριο, το αποτέλεσμα θα είναι δέκα διαφορετικές ταινίες. Και αυτό αποδεικνύει ότι όλο το υλικό περνάει από έναν μηχανισμό. Είναι με αυτόν τον μηχανισμό που καλούμαστε να πειραματιστούμε, να δούμε πώς λειτουργεί, και να τον υπερβούμε. Προς το Ενοποιημένο Πεδίο.

.

Λατρεύω αυτό που μπορεί να κάνει το σινεμά, και ο λόγος που, εγώ, και τόσοι άλλοι άνθρωποι σαν κι εμένα, κάνουμε αυτήν την δουλειά, είναι με την ελπίδα ότι κάποιοι εκεί έξω θα μπορέσουν να αντιληφθούν αυτό που θέλουμε να επικοινωνήσουμε, και θα είναι πλέον γι’ αυτούς κάτι κοινό με εμάς, κάτι γνώριμο.

Το σινεμά, όπως είπα και πριν, έχει την δική του γλώσσα, και είναι συναρπαστικό το τι μπορεί να κάνει κάποιος με το σινεμά με συγκεκριμένες ιδέες και αφαιρέσεις.

Φυσικά, ξεκινάει από το εσωτερικό σινεμά (inner cinema), από τις καταστάσεις της συνείδησης. Είναι μυστηριώδες.

.

.

.

Όσο πιο πολύ δεν μπορεί να γίνει γνωστό ένα μυστήριο, τόσο πιο όμορφο είναι…

Αγαπώ τα μυστήρια. Το να πέσεις μέσα σε ένα μυστήριο και στον κίνδυνό του. Σε εκείνες τις στιγμές, όλα αποκτούν μια μεγάλη ένταση. Είναι η ένταση του να είσαι αληθινά ζωντανός.

Όταν ένα μυστήριο λύνεται, αισθάνομαι τρομερά προδομένος.

Κι έτσι, θέλω τα πράγματα να έχουν την αίσθηση ότι λύνονται μέχρις ενός σημείου, αλλά πρέπει να υπάρχει ένα συγκεκριμένο ποσοστό που να παραμένει μυστήριο, για να κρατά το όνειρο, για να συνεχίζει το όνειρο. 

Είναι σαν το φινάλε από το Chinatown : Ο τύπος λέει «Ξέχνα το, Τζέηκ, εδώ είναι το Chinatown…» (Forget it, Jake, it’s Chinatown). 

Το καταλαβαίνεις, αλλά δεν το καταλαβαίνεις, και κρατά αυτό το μυστήριο ζωντανό. Αυτό είναι το πιο όμορφο πράγμα.

Η Συνέντευξη αυτή του David Lynch για τα μυστήρια, συντίθεται από τα βιβλία του Catching the Big Fish και Lynch On Lynch… Ευχαριστούμε τον κ. Lynch και τον editor Chris Rodley, που την παραχώρησαν στο Strange.